Վիկա Ավետյան

Ֆոսֆոր  քիմիական տարր, որի նշանն է P։ Գտնվում է տարրերի պարբերական համակարգի 3-րդ պարբերության 5-րդ խմբի տարր։ Կարգահամարը՝ 15, ատոմական զանգվածը՝ 30,97376։ p տարր է, ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է՝ 3s²Зр³, К և Լ թաղանթները լրացված են։ Բնական ֆոսֆորը բաղկացած է միայն ³¹Р կայուն իզոտոպից։

Ֆոսֆորի հայտնաբերումը վերագրվում է համբուրգցի ալքիմիկոս Հ․ Բրանդին (1669), որն ստացավ երկնագույն լուսարձակող նյութ՝ «սառը կրակ», և անվանեց ֆոսֆոր (հունարեն՝ «φῶς» – լույս և «φέρω» – կրող)։ Ֆոսֆորի տարրական բնույթը հայտնաբերել է Ա․ Լավուազիեն (1783)։

Հայտնաբերել է Հենինգ Բրանդը 1669 թվականին։ Բնության մեջ գտնվում է միայն միացությունների ձևով։ Հանդես է գալիս մի քանի ալոտրոպ ձևափոխություններով։ Ոչ մետաղ է։

Տարրական ֆոսֆորն ստանում են կալցիումի ֆոսֆատի, սիլիկահողի և ածխածնի խառնուրդն էլեկտրական վառարանում առանց օդի մուտքի մինչև 1600 °C տաքացնելով՝

{\displaystyle {\mathsf {2Ca_{3}(PO_{4})_{2}+10C+6SiO_{2}\rightarrow P_{4}+10CO+6CaSiO_{3}}}}

Ստացված գազային P₄-ը բաց թողնելով ջրի մեջ՝ վեր են ածում պինդ վիճակի։

Ֆոսֆորի գոլոր\իները փո\եզրկելուց հետո սառեցնում են (50 °C) և ստացվող տեխնիկական սպիտակ ֆոսֆորը հավաքում ջրի տակ։

Ֆոսֆորը հիմնականում օգտագործվում է ֆոսֆորական թթու և նրանից ֆոսֆորական պարարտանյութեր և այլ ֆոսֆատներ ստանալու համար։

Ջրածնի հետ անմիջականորեն չի միանում։ Ֆոսֆինը՝ РН₃, ստացվում է կալցիումի ֆոսֆիդի՝ СаР₂ և ջրի փոխազդեցությամբ։

Հայտնի են նաև ֆոսֆորի հեղուկ (երկֆոսֆին՝ Р₂Н₄) և պինդ ջրածնական միացությունները։

P-ի այրման հետևանքով առաջանում է հնգօքսիդը՝ Р₄О₅, թթվածնի անբավարարության դեպքում՝ եռօքսիդը (Р₄О_б)։ Գոյություն ունեն նաև ֆոսֆորիի այլ օքսիդներ՝ P₄О, P₄О₂, P₂O₅, (PО₂)_n, P₄О₇, P₄О₈,PО և այլն։

 {4P+5O_{2} 2P_{2}O_{5}}}}

 {4P+3O_{2}\ 2P_{2}O_{3}}}}

Ֆոսֆորի (V) օքսիդը՝ Р₄О₅, ֆոսֆորական թթվի անհիդրիդն է, ջրի հետ առաջացնում է ֆոսֆորական, թթուներ։

 f {8P+12H_{2}O 5PH_{3}+3H_{3}PO_{4}}}}

Ֆոսֆորի 

(III) օքսիդին համապատասխանում է ֆոսֆորային թթուն՝ Н₃РО₃, որը թույլ, երկհիմն թթու է (խիստ թունավոր)։ Ֆոսֆորը հեշտությամբ միանում է հալոգենիդների հետ՝ առաջացնելով եռհալոգենիդներ (PF₃ և այլն) և հնգահալոգենիդներ՝ (РСЬ և այլն)։

 {2P+5Cl_{2}\rightarrow 2PCl_{5

Հայտնի են նաև ֆոսֆորի այլ հալոգենիդները (PCl, Р₂F₄) և օքսիհալոգենները (POCl₃, POF₃)։ Առավել ուսումնասիրված են եռքլորիդը և հնգաքլորիդը, որոնք օգտագործվում են օրգանական սինթեզում։

Տաքացնելիս միանում է ծծմբի, ազոտի և ածխածնի (2000 °C) հետ՝ առաջացնելով սուլֆիդներ (P₄S₃, P₄S₃, P₄S₇, P₄S₁₀), նիտրիդներ (PN, РгМ₃, P₃N₅) և կարբիդ (РС₃), որոնք քիմիապես կայուն բյուրե¬ ղական նյութեր են։

{2P+3S\ P_{2}S_{3}}}}

• Փոխազդեցությունը ոչ մետաղների հետ

 {2P+3Ca\ Ca_{3}P_{2}}}}

Ֆոսֆորի (III) օքսիդը (P₂O₃) սպիտակ բյուրեղային նյութ է։ Գոլորշի վիճակում կազմված է P₄O₆ մոլեկուլներից t_հալ =24°Շ t_եռ=175 °C։ Ինչպես նաև օքսիդիչ թթուների և ալկալիների հետ՝

{3P+5HNO_{3}+2H_{2}O\3H_{3}PO_{4}+5NO}}}

{2P+5H_{2}SO_{4}\ 2H_{3}PO_{4}+5SO_{2}+2H_{2}O}}}

Ֆոսֆիդները մետաղների և ֆոսֆորի միացություններ են, որտեղ ֆոսֆորի օքսիդացման աստիճանը -3 է։ Նրանք աղատիպ պինդ միացություններ են, հեՇտությամբ քայքայվում են ջրով կամ թթուներով՝ առաջացնելով ֆոսֆին.

 {Ca_{3}P_{2}+6H_{2}O 2PH_{3}+3Ca(OH)_{2}}}}

Ֆոսֆինը (PH₃) սխտորի հոտով, թունավոր գազ է։ Այն ունի ուժեղ վերականգնիչ և թույլ հիմնային հատկություններ։

Մուտացիա,  գենոտիպի կայուն (այսինքն՝ այնպիսին, որ կարող է ժառանգվել տվյալ բջջի կամ օրգանիզմի սերնդների կողմից) փոփոխություն, որը իրականանում է արտաքին կամ ներքին միջավայրի ազդեցության տակ։ Մուտացիաների առաջացման պրոցեսը ստացել է մուտագենեզ անվանումը։

Մուտացիաները լինում են՝

• ինքնաբուխ, առաջանում են ինքնաբերաբար օրգանիզմի ողջ կյանքի ընթացքում իր համար նորմալ շրջակա միջավայրի պայմանների դեպքում   մոտավոր հաճախականությամբ յուրաքանչյուր նուկլեոտիդի բջջային գեներացիայի ընթացքում,
• աջակցված, գենոմի ժառանգվող փոփոխությունները, որոնք առաջանում են շրջակա միջավայրի ոչ բարենպաստ ազդեցության կամ արհեստական պայմաններում այս կամ այն մուտագեն ազդեցությունների արդյունում։

Մուտացիաների առաջացմանը հանգեցնող հիմնական պրոցեսներն են՝ ԴՆԹ-ների կրկնապատկումը, ԴՆԹ-ների վերականգնման խախտումները և գենետիկական ռեկոմբինացումը։

Բազում ինքնաբախ նուկլեոտիդների քիմիական փոփոխությունները հանգենում են մուտացիաների, որոնք առաջացնում են կրկնապատկման ժամանակ։ Օրինակ՝ ցիտոզինի ամինազերծման հետևանքով ԴՆԹ-ի շղթա կարող է ներառվել ուրացիլը (առաջանում է ՈՒ-Գ զույգ համապատասխան Ց-Գ զույգի փոխարեն)։ ԴՆԹ-ի կրկնապատկման ժամանակ ուրացիլի փոխարեն շղթա է մտնում ադենինը՝ առաջացնելով ՈՒ-Ա զույգ, իսկ հաջորդ կրկնապատման ժամանակ այն փոխարինվում է Տ-Ա զույգով, այսինքն՝ իրականանում է տրանզիցիա կամ փոխարինում (պերիմիդինի կետային փոխարինումը մեկ ուրիշով կամ պուրինի փոխարինումը մեկ այլ պուրինով)։

Վերակառուցման հետ կապված գործընթացներից մուտացիաները առավել հաճախ հանգեցնում են ոչ հավասար կրոսինգովերի։ Այն սովորաբար իրականանում է այն դեպքերում, երբ քրոմոսոմում առկա են ելակետային գենի մի քանի դուպլիկացված պատճեններ, որոնք պահպանել են նման նուկլեոտիդային հաջորդականություն։ Ոչ հավասար կրոսինգովերի արդյունքում վերակառուցվող քրոմոսոմներից մեկում իրականանում է դուպլիկացիա, իսկ մյուսում դելեցիա։

ԴՆԹ-ի ինքնաբախ վնասվածքները բավական հաճախ են հանդիպում, այսպիսի դեպքեր տեղ են գտնում յուրաքանչյուր բջջում։ Նման վնասվածքների հետևանքների վերացման համար գոյություն ունեն հատուկ ռեպարացիոն մեխանիզմներ։ (Օրինակ ԴՆԹ-ի սխալ հատվածը կտրվում և դրա փոխարեն վերականգնվում է ելակետայինը)։ Մուտացիաներն առաջանում են միայն այն ժամանակ, երբ ռեպարացիոն մեխանիզմը ինչ-որ պատճառով չի աշխատում կամ էլ չի հասցնում հեռացնել վնասվածքները։ Մուտացիաները, որոնք առաջանում են վերականգնման համար պատասխանատու սպիտակուցները կոդավորող գեներում, կարող են հանգեցնել այլ գեների մուտացիայի հաճախականության բազմակի անգամ ավելացմանը (մուտատոռ էֆեկտ) կամ նվազեցմանը (հակամուտատոռ էֆեկտ)։ Այսպես՝ ծայրահեղ վերականգնման համակարգի շատ ֆերմենտների գեների մուտացիաները հանգեցնում են մարդու սոմատիկ բջիջների մուտացիաների հաճախականությունների կտրուկ բարձրացմանը, և դա էլ իր հերթին հանգեցնում է պիգմենտային քսերոդերմիայի կամ չարորակ ուռուցքային ծածկույթի զարգացմանը։

Գոյություն ունեն մուտացիաների մի քանի դասակարգումներ՝ ըստ տարբեր չափանիշների։ Մյոլլեռը առաջարկել է մուտացիաները բաժանել ըստ գենի գործառության փոփոխության բնույթի.

• հիպոմորֆ (փոփոխված ալլելները գործում են նույն ուղղությամբ, ինչ որ վայրի տեսակի ալլելները՝ սինթեզելով միայն ավելի քիչ քանակի սպիտակուցային նյութ), ամորֆ (մուտացիան նման է գենի գործառնության լրիվ կորստին),
• հակաամորֆ (մուտացիոն հատկանիշը փոխվում է, օրինակ եգիպտացորենի սերմերի կարմիր գույնը փոխվում է մոխրագույնի),
• նեոամորֆ։

Ժամանակակից գիտական գրականությունում օգտագործվում է առավել ֆորմալ դասակարգում, որը հիմնված է առանձին գեների, քրոմոսոմների և ամբողջական գենոմի կառուցվածքի փոփոխության բնույթի վրա։ Այդ դասակարգման շրջանակներում տարբերում են հետևյալ մուտացիաները.

• գենոմային,
• քրոմոսոմային,
• գենային։

Ազատ վիճակում անհամ և անհոտ գազ է, ջրում վատ է լուծվում։ Մոլեկուլը կազմված է 2 ազոտի ատոմներից (N2), որոնց կապը շատ ամուր է։ Բնության մեջ ազոտը կազմված է 14N (խառնուրդում բաղադրությունը ՝ 99.63%) և 15N կայուն նուկլիդներից: Արտաքին էլեկտրոնային մակերեսի կարգը 2s²2p³:

Ազոտի նեյտրալ ատոմի շառավիղը 0.074 նմ է, իոններինը. N3- – 0.132, N3+ – 0.030 և N5 + – 0.027 նմ: Պարզ նյութ ազոտը (CAS- համարը 7727- 37- 9) բավականին իներտ գազ է, որը կազմում է երկիր մոլորակի մեկ քառորդը:

Ազոտի անվան ծագումը

Մոտ 200 տարի առաջ գիտնականները հայտնաբերեցին, որ մթնոլորտում պարունակվում է այնպիսի մի գազ, որը պիտանի չէ շնչառության համար և չի նպաստում այրմանը։ Պարզվեց նաև, որ մթնոլորտը հիմնականում (4/5 մասով) կազմված է այդ գազից: Նոր հայտնաբերված գազն անվանեցին ,,ազոտ,,: Սովորական լաբորատորպայմաններում ազոտը ,,չէր ցանկանում,, միանալ ուրիշ տարրերի հետ: Սակայն շուտով հայտնի դարձավ, որ բնության մեջ ազոտը հաճախ հանդիպում է ուրիշ տարրերի հետ միացություններ կազմած, գոյացնելով, օրինակ ՝ բորակ: Սա մարդուն հայտնի էր վաղուց և օգտագործվում էր դաշտերը պարարտացնելու համար: Այստեղից էլ առաջացել է ազոտի լատիներեն անվանումը ,,նիտրոգենիում,, , հայերեն ՝ բորակածին: ,,Ազոտ,, անունը, ամենատարածված անվանումն է, նշանակում է ,,անկենդան,,:

Ազոտի կենսաբանական դերը

Ազոտը որպես քիմիական տարր անհրաժեշտ է կենդանիներ և բույսերի գոյության համար, այն մտնում է սպիտակուցների (16-18%(ըստ կշռի), ամինաթթուների, նուկլեինաթթուների, նուկլեոպրոտեիդների, քլորոֆիլի, հեմոգլոբինի և այլ նյութերի բաղադրության մեջ: Կենդանի բջիջներում ազոտի ատոմների թիվը կազմում է ուղիղ 2 %, իսկ զանգվածային մասը մոտ 2.5%:

Հետևյալ տարերի հետ միասին ազոտը գտնվում է ինչպես կենդանի այնպես էլ անկենդան օրգանիզմներում: Այդուհանդերձ, բարձր ճնշումը օրգանիզմում առաջացնում է անեստեզիա (նարկոզ): Ազոտի քանակի կտրուկ նվազման ժամանակ առաջանում է դեկոմպրեսիա հիվանդությունը: Ազոտի շատ միացությունները ակտիվ են և հազվադեպ թունավոր:

Ազոտի օքսիդները

Ազոտի օքսիդները անօրգանական միացություններ են: Թթվածնի հետ ազոտն առաջացնում է 6 կայուն միացություն։ Ազոտի բոլոր օքսիդները սովորական պայմաններում գազեր են բացի N2O5 անգույն բյուրեղական նյութ է:

Հայտնի են ազոտի 10 օքսիդներ ՝

1. Ազոտի ենթօքսիդ ՝ N₂O

2. Ազոտի մոնօքսիդ ՝ NO

3. Երկազոտային դիօքսիդ ՝ N₂O₃

4. Ազոտի երկօքսիդ կամ անհիդրիդ ՝ NO₂

5. Երկազոտայի տետրաօքսիդ ՝ N₂O₄

6. Ազոտական անհիդրիտ ՝ N₂O₅

7. Եռնիտրոամին ՝ N (NO₂)₃

Հայտնաբերվել են նաև ազոտի երկօքսիդի դիմերը ՝ (NO₂)₂ և 4 քիչ կայուն միացությունները ՝ նիտրոզիլամիդ ՝ NON₃, նիտրիլազիդ ՝ NO₂N₃, եռնիտրիամիդ ՝ N (NO₂)₃ և նիտրատի ռադիկալը ՝ NO₃:

Ազոտական թթվի մասին

Ազոտական թթուն քիմիական բանաձևն է (HNO3), խոնավ օդում ծխացող նյութ է, ուժեղ միահիմն թթու և շատ ուժեղ օքսիդիչ, մանավանդ խիտ լուծույթներում հանդես է գալիս գլխավորապես որպես օքսիդիչ: Խիտ ազոտական թթուն ունի երկու տարաձևություն՝ մոնոկլինային և ռոմբիկ բյուրեղացանցով: Ջրի հետ խառնվում է ցանկացած հարաբերությամբ: Ջրային միջավայրում համարյա ամբողջությամբ դիսոցվում է իոնների: Ջրի հետ փոխազդում է 68,4% և 120 °C ջերմաստիճանային պայմաններում և մթնոլորտային ճնշման տակ:

2016թ. տվյալների համաձայն, Հայաստան այցելած զբոսաշրջիկների թիվը կազմել է շուրջ 1մլն 260 հազար մարդ, ինչն ընդամենը 68 հազարով է ավել 2015թ. զբոսաշրջիկների թվից: Ըստ Համաշխարհային բանկի անցկացրած հարցումների, Հայաստան այցելելու առավել գրավիչ ասպեկտներն են՝  մշակութային ժառանգությունը, ծառայությունների որակը, հյուրընկալությունը, սնունդը եւ բնությունը: Զբոսաշրջիկների ամենամեծ հոսքը դեպի Հայաստան լինում է Ռուսաստանից, Իրանից եւ ԱՄՆ-ից: Քիչ չեն զբոսաշրջիկները նաեւ Գերմանիայից, Ֆրանսիայից եւ Իտալիայից: Առաջին տասնյակում են նաեւ Վրաստանը, Մեծ Բրիտանիան, Ուկրաինան եւ Կանադան:

2019-ին 1,9 միլիոն տուրիստ է այցելել Հայաստանի Հանրապետություն։

2019 թվականին  15% ավելացել է զբոսաշրջիկների թիվը Հայաստանում։ Տասը տարվա ընթացքում՝ 2009-2019-ի թվականներին, Հայաստան ժամանող զբոսաշրջիկների թիվը աճել է շուրջ 1 միլիոն 300 հազարով։

Զբոսաշրջիկները իրենց հանգիստն անցկացնում են մայրաքաղաք Երևանում, որտեղ կենտրոնացած են հյուրանոցների ու զբոսաշրջային ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունների զգալի մասը, ինչպես նաև՝ Երևանից դուրս գտնվող լեռնային բնակավայրերում՝ Ջերմուկում, Ծաղկաձորում, Դիլիջանում և այլուր՝ պարբերաբար այցելություններ կատարելով նաև Հայաստանի պատմամշակութային վայրեր ու բնության հուշարձաններ։

Ինչպես զբոսաշրջիկների, այնպես էլ տեղացիների համար բավականին գրավիչ են ոչ միայն Հայաստանի տարբեր տեսարժան վայրեր դասական ուղևորությունները, այլև արշավային տուրիզմի գրեթե բոլոր տեսակները, այդ թվում՝ քայլարշավ, լեռնագնացություն, քարանձավախուզություն և այլն:

Նշել 5 կարևոր վայր որոնք Դուք խոչհուրդ կտայք այցելելու համար։

Սևան, Գյումրի,Տաթև,Գառնի

Եթեթ լուսատու կամ  լուսավորված առարկայի որևէ  S կետից  արձակվող  երկու կամ ավելի ճառգայթներ  ոսպնյակներ ճառագայթով անցնելուց հետո  հատվում  են որոշակի S₁ կետում ապա  վերջինս անվանում են   S կետի  իրական պատկեր։ Եթե  S կետից ելնող  տարամետ ճառագայթները  ոսպնյակում բեկվելուց հետո, դաձյալ տրամիտում են,բայց  դրանց շարունակությունները հատվում են  որոշակի S₁ կետում, ապա S₁-ը  կոչվում է S կետի կեղծ պատկեր։Առարկայի տարբեր  կետերի իրական  պատկերների ամբողջությունը  կոչվում է առարկայի  իրական պատկեր։ Եթե առարկայի մասին կարելի է  պատկերացում կազմել   մի քանի բնութագրական կետերի միջոցով  ապա բավական  է կառուցել միայն այդ  կետերի պատկերը։

Առարկայի յուրաքանչուր կետից ելնող  ճառագայթներից  սովորաբար ընտրվում են  որևէ երկուսը  որոնց ընթացքը  ոսպնյակում հայտնի է։  Հայտնի են նաև  այդպիսի<<հարմար>>  ճառագայթների  հատման  կետերի  դիրքերը՝ ոսպնյակի նկադմամբ։

Ոսպնյակի նկադմամբ  առարկայի և նրա պատկերի  դիրքերը ցույց տալու  համար  գլխավոր օպծիկական առանցքի վրա,բացի O և   F  կետերից  նշում են նաև  կրկնակի կիզկետային  հեռավորության կետերը կամ  պարզապես կրկնակի կիզակետը։Այդ կետերից յուրաքանչուրի  հեռավորությունը  ոսպնյակից 2f է ։

Առարկան ոսպնյակից շատ հեռու է։Այդպիսի առարկաներ են  օրինակ՝ Արեգակը աստղերը։ Շատ հեռու առարկայի եկող  ճառագայթերը որոնք  ընկնում են   ոսպնյակի վրա  գրեթե զուգահեռ են։Ուստի այդ  առարկաները հավաքող ոսպնյակում պատկերվում են կիզակետում՝լուսավոր,փոքր, կետի տեսքով։

Հարմար է առարկան պատեկերել   դեպի վեր ուղղված  ուղղաձիգ  սլաքի տեսքով։

  Առարկան ոսպնյակի և  կիզակետի միջև է։(0<d<F)

Կառուցման  միջոցով գտնում ենք, որ պատկերը ստացվում, է կեղծ, ոսպնյակի  նույն կողմում, որտեղ առարկան է, ուղիղ և խոշորացված։ Ոսպնյակից առարկայի  պատկերի  f հեռավորությունը  կարելի է  որոշել    առանց կառուցման։  Դրա համար բավական է իմանալ  առարկայի  d  հեռավորությունը  և  ոսպննյակի  f  կիզակետային  հեռավորությունը ։ Այդ երեք մեծություները  իրար հետ  կապված  են

1:F=1:d+1:f

հավասարմամբ որն անվանում են  բարակ ոսպնյակի բանաձև։